Samodzielna odpowiedzialność zawodowa pielęgniarki
Pielęgniarka to samodzielny zawód medyczny, którego status i obowiązki reguluje ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej. Oznacza to, że pielęgniarka nie jest jedynie pomocnikiem lekarza, lecz samodzielnym profesjonalistą, który w zakresie swoich kompetencji ponosi pełną odpowiedzialność za podejmowane działania lub zaniechania.
W polskim systemie prawnym pielęgniarka może odpowiadać na kilku płaszczyznach:
- Odpowiedzialność zawodowa - prowadzona przez organy samorządu zawodowego (Okręgową Izbę Pielęgniarek i Położnych), może skutkować karami dyscyplinarnymi, w tym zawieszeniem lub odebraniem prawa wykonywania zawodu
- Odpowiedzialność cywilna - odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego
- Odpowiedzialność karna - w przypadku szczególnie rażących błędów o znamionach przestępstwa (np. nieumyślne spowodowanie uszkodzenia ciała lub śmierci)
Do samodzielnych uprawnień pielęgniarki należą: podawanie leków zgodnie ze zleceniem lekarskim, wykonywanie podstawowych procedur pielęgniarskich (zmiana opatrunków, pobieranie krwi, zakładanie wkłuć), sprawowanie opieki nad pacjentem, a także wykonywanie niektórych czynności diagnostycznych. Pielęgniarka specjalistyczna, np. anestezjologiczna lub intensywnej opieki, ma rozszerzony zakres uprawnień i samodzielności. Więcej o ogólnym pojęciu błędu w ochronie zdrowia - w artykule o tym, czym jest błąd medyczny.
Warto podkreślić, że uprawnienia i odpowiedzialność pielęgniarki są odrębne od uprawnień i odpowiedzialności lekarza. Jeśli lekarz wyda błędne zlecenie, a pielęgniarka je wykona, obaj mogą ponosić odpowiedzialność w zakresie, który był im przypisany - lekarz za błędne zlecenie, pielęgniarka za nierozpoznanie oczywistej sprzeczności zlecenia z zasadami bezpieczeństwa pacjenta.
Błędy pielęgniarki w podaniu leków
Błędy w podaniu leków to najczęściej spotykany rodzaj błędu pielęgniarskiego. Szacuje się, że tego rodzaju zdarzenia niepożądane są jednym z najpoważniejszych problemów bezpieczeństwa pacjentów na całym świecie, w tym w Polsce.
Do najczęstszych błędów przy podawaniu leków należą:
Podanie złego leku - pielęgniarka podaje pacjentowi lek inny niż zlecony. Może to wynikać z podobieństwa nazw leków, pomyłki przy pobieraniu leku z wózka czy magazynu, albo z błędnego odczytu zlecenia lekarskiego.
Podanie złej dawki - jeden z najgroźniejszych błędów. Przykładem jest podanie 10-krotnie większej dawki insuliny, co może prowadzić do ciężkiej hipoglikemii (drastycznego spadku poziomu cukru we krwi), uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci pacjenta.
Podanie leku innemu pacjentowi - pielęgniarka podaje lek osobie, dla której nie był on przeznaczony. Może to prowadzić do ciężkich reakcji alergicznych lub inny powikłań, szczególnie jeśli pacjent ma przeciwwskazania do danego leku.
Błędna droga podania - podanie leku dożylnie zamiast domięśniowo lub doustnie zamiast dożylnie. Ta sama substancja podana niewłaściwą drogą może mieć zupełnie inne działanie i prowadzić do poważnych powikłań, w tym wstrząsu.
Pominięcie zlecenia - niezrealizowanie zlecenia lekarskiego, np. brak podania antybiotyku w przewidzianym czasie, co może prowadzić do nieskuteczności leczenia lub pogorszenia stanu pacjenta.
Za błąd w podaniu leków odpowiada pielęgniarka oraz - w przypadku gdy jest pracownikiem szpitala - również szpital jako pracodawca na podstawie art. 430 Kodeksu cywilnego. Skutki finansowe mogą być bardzo poważne, co odzwierciedla tabela omówiona w dalszej części artykułu.
Błędy w opiece pielęgniarskiej
Poza podawaniem leków, pielęgniarka odpowiada za szereg innych czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych. Zaniedbania w tym obszarze mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, szczególnie u pacjentów unieruchomionych lub starszych.
Odleżyny wynikające z zaniedbania - pacjent leżący wymaga regularnych zmian pozycji ciała (zazwyczaj co 2-3 godziny), stosowania materacy przeciwodleżynowych i starannej pielęgnacji skóry. Jeśli pielęgniarka zaniedbuje te obowiązki, u pacjenta mogą rozwinąć się odleżyny - bolesne, trudno gojące się rany, które mogą prowadzić do poważnych zakażeń, a nawet sepsy. Odleżyny mogą stanowić dowód zaniedbania pielęgniarskiego.
Nieprawidłowe unieruchomienie pacjenta i upadki - pacjent po zabiegu lub po podaniu leków wpływających na świadomość musi być odpowiednio zabezpieczony przed upadkiem z łóżka. Brak właściwych zabezpieczeń (poręcze, dzwonek alarmowy w zasięgu ręki, informacja o możliwości wezwania pomocy) może prowadzić do upadku, złamania i poważnych powikłań, szczególnie u osób starszych z osteoporozą.
Błędy przy zmianie opatrunków i pielęgnacji ran - niestaranna zmiana opatrunku, niedostateczna dezynfekcja, użycie niesterylnych materiałów lub nieprzestrzeganie zasad aseptyki może prowadzić do zakażenia rany pooperacyjnej. W szpitalach szczególnie niebezpieczne są zakażenia bakteriami opornymi na antybiotyki.
Niezgłoszenie lekarzowi niepokojących objawów - pielęgniarka obserwuje pacjenta znacznie częściej niż lekarz. Jeśli dostrzeże niepokojące objawy (gwałtowne pogorszenie stanu, objawy mogące świadczyć o sepsie, zmiany w EKG) i nie przekaże ich lekarzowi, może odpowiadać za skutki opóźnionego rozpoznania i leczenia.
Błędy przy podłączaniu kroplówek i wkłuciach - nieprawidłowe podłączenie wlewu dożylnego, zbyt szybkie podanie płynów, zakażenie w miejscu wkłucia - to błędy, które choć stosunkowo rzadkie, mogą mieć poważne konsekwencje zdrowotne.
Odpowiedzialność solidarna pielęgniarki i placówki
Kluczową regulacją prawną dotyczącą odpowiedzialności szpitala za błędy personelu pielęgniarskiego jest art. 430 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, ten kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy jej wykonaniu podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, odpowiada za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej czynności.
W praktyce oznacza to, że szpital jako pracodawca odpowiada za szkody wyrządzone przez zatrudnione w nim pielęgniarki. Poszkodowany pacjent może więc pozwać wyłącznie szpital, wyłącznie pielęgniarkę, albo oboje jednocześnie. Najczęściej wygodniej jest skierować roszczenia bezpośrednio do szpitala, który posiada ubezpieczenie OC i dysponuje odpowiednimi środkami do wypłaty odszkodowania.
Inaczej wygląda sytuacja pielęgniarki prowadzącej samodzielną prywatną praktykę. Taka pielęgniarka nie jest pracownikiem żadnej placówki - za swoje błędy odpowiada osobiście i bezpośrednio. Pielęgniarki prowadzące prywatną praktykę mają obowiązek posiadania ubezpieczenia OC, które powinno pokrywać ewentualne roszczenia pacjentów.
Warto wiedzieć, że szpital, który wypłaci odszkodowanie poszkodowanemu pacjentowi, może następnie dochodzić zwrotu części tej kwoty od pielęgniarki w ramach regresu. W praktyce jednak regres pracodawcy wobec pracownika medycznego jest stosowany rzadko, szczególnie gdy pielęgniarka działała w dobrej wierze i błąd wynikał np. z niedostatecznej organizacji pracy lub zbyt dużego obciążenia obowiązkami.
| Błąd pielęgniarski | Typowy skutek | Typowe odszkodowanie |
|---|---|---|
| Podanie leku innemu pacjentowi | Reakcja alergiczna, dodatkowe leczenie | 20 000 - 80 000 zł |
| Podanie 10x większej dawki insuliny | Hipoglikemia, uszkodzenie mózgu | 200 000 - 800 000 zł |
| Niezgłoszenie objawów sepsy | Pogorszenie stanu, śmierć | 150 000 - 500 000 zł (rodzina) |
| Odleżyny z zaniedbania | Przewlekłe leczenie, ból | 30 000 - 150 000 zł |
| Upadek pacjenta - brak zabezpieczenia | Złamanie, powikłania | 40 000 - 200 000 zł |
Jak dochodzić roszczeń za błąd pielęgniarki
Dochodzenie roszczeń za błąd pielęgniarki przebiega analogicznie do spraw dotyczących błędów lekarskich. Poszkodowany pacjent lub jego rodzina może skorzystać z kilku ścieżek prawnych.
Pierwszą ścieżką jest Komisja ds. Orzekania o Zdarzeniach Medycznych przy Rzeczniku Praw Pacjenta. To pozasądowy tryb rozstrzygania sporów, który jest szybszy i tańszy niż postępowanie sądowe. Komisja może zasądzić odszkodowanie i zadośćuczynienie, jednak w ograniczonych kwotach (maksymalna kwota za zdarzenie medyczne, które spowodowało uszkodzenie ciała, wynosi 100 000 zł, a za śmierć - 300 000 zł). Jeśli szkoda jest poważniejsza, lepsza może być ścieżka sądowa.
Drugą ścieżką jest postępowanie przed sądem cywilnym. Powództwo cywilne umożliwia dochodzenie pełnego odszkodowania bez ograniczeń kwotowych. Jest to ścieżka dłuższa i droższa (koszty sądowe, koszty biegłych), ale daje szansę na wyższe odszkodowanie, szczególnie przy poważnych uszkodzeniach ciała lub śmierci.
Trzecią możliwością jest bezpośrednie zgłoszenie roszczenia do ubezpieczyciela placówki medycznej. Wiele spraw kończy się ugodą pozasądową - pacjent i szpital lub jego ubezpieczyciel dochodzą do porozumienia bez angażowania sądu. Taka ugoda może być korzystna, bo jest szybsza, choć zazwyczaj odszkodowanie jest niższe niż to, które zasądziłby sąd.
Kluczową rolę odgrywa dokumentacja. W sprawach o błędy pielęgniarskie szczególnie ważna jest dokumentacja pielęgniarska: raporty pielęgniarskie (tzw. raporty pielęgniarki środowiskowej lub raporty pielęgniarskie w księdze raportów oddziałowych), karty obserwacji pacjenta, karty zleceń z potwierdzeniami podania leków. Masz prawo do uzyskania tej dokumentacji - złóż pisemny wniosek do placówki medycznej.
Dokumentacja pielęgniarska (raporty, karty obserwacji) jest równie ważna jak dokumentacja lekarska. Masz prawo do jej uzyskania - złóż wniosek do placówki medycznej. Warto zrobić to jak najszybciej po stwierdzeniu nieprawidłowości.
Termin dochodzenia roszczeń reguluje art. 442(1) KC: wynosi 3 lata od dowiedzenia się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, jednak nie więcej niż 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Jeśli szkoda jest następstwem przestępstwa, termin przedawnienia wynosi 20 lat.
Skarga do Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych
Odrębną ścieżką, której celem nie jest odszkodowanie, lecz ukaranie pielęgniarki i ochrona innych pacjentów, jest postępowanie dyscyplinarne przed organami samorządu zawodowego.
Skargę na naruszenie zasad etyki zawodowej lub standardów postępowania pielęgniarskiego można złożyć do Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej działającego przy właściwej Okręgowej Izbie Pielęgniarek i Położnych. Rzecznik bada zgłoszenie i może wszcząć postępowanie wyjaśniające, a następnie skierować sprawę do Sądu Pielęgniarek i Położnych.
Postępowanie dyscyplinarne nie przyznaje odszkodowania poszkodowanemu - jest ono wymierzone wyłącznie w pielęgniarkę i może zakończyć się upomnieniem, naganą, zawieszeniem prawa wykonywania zawodu na określony czas lub jego odebraniem. Jednak w praktyce wynik postępowania dyscyplinarnego - jeśli komisja stwierdzi naruszenie standardów - może być cennym dowodem w ewentualnym postępowaniu cywilnym.
Warto rozważyć złożenie skargi do izby szczególnie wtedy, gdy zależy nam nie tylko na odszkodowaniu, lecz także na ochronie przyszłych pacjentów przed nierzetelnym personelem, lub gdy chcemy mieć dodatkowy dokument potwierdzający nieprawidłowości.
Należy pamiętać, że złożenie skargi do Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych nie wyklucza jednoczesnego dochodzenia odszkodowania na drodze cywilnej ani złożenia skargi do Rzecznika Praw Pacjenta. Obie ścieżki można realizować równolegle.