Prawa pacjenta to zbiór uprawnień przysługujących każdej osobie korzystającej ze świadczeń zdrowotnych w Polsce. Są one zagwarantowane przede wszystkim przez ustawę o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z 2008 roku. Znajomość tych praw pozwala nie tylko skutecznie dochodzić ochrony w przypadku ich naruszenia, ale także świadomie uczestniczyć w procesie leczenia.
Prawo do informacji o stanie zdrowia
Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia - diagnozie, rokowaniach, planowanych i stosowanych metodach leczenia oraz o ryzyku związanym z leczeniem. Informacje te powinny być przekazywane przez lekarza w sposób przystępny i zrozumiały. Jeżeli pacjent nie rozumie informacji, lekarz ma obowiązek wytłumaczyć je dokładniej.
Prawo do informacji obejmuje również prawo do uzyskania drugiej opinii medycznej. Pacjent może poprosić innego lekarza lub specjalistę o ocenę swojego stanu zdrowia i proponowanego leczenia. Lekarz nie może odmówić wystawienia skierowania ani utrudniać korzystania z tej możliwości.
Co ważne, prawo do informacji można częściowo ograniczyć. Pacjent może oświadczyć, że nie chce być informowany o rokowaniach - jeśli np. nie chce wiedzieć, że choroba jest terminalna. Takie oświadczenie powinno być odnotowane w dokumentacji medycznej.
Prawo do wyrażenia zgody na leczenie
Żadne świadczenie zdrowotne nie może być wykonane bez zgody pacjenta. To fundamentalne prawo - każdy zabieg, operacja, badanie diagnostyczne lub zastosowanie leku wymaga zgody pacjenta, po uprzednim poinformowaniu go o celu, przebiegu, skutkach i ryzyku.
Zgoda może być wyrażona ustnie w przypadku zwykłych badań i świadczeń. Zgoda pisemną jest wymagana przed operacja i innymi zabiegami o podwyższonym ryzyku, a także przed pobieraniem krwi lub tkanek. Dokumentacja medyczna powinna zawierać dowód wyrażenia zgody.
Pacjent ma również prawo cofnąć zgodę w każdym momencie, nawet w trakcie zabiegu - o ile jest to możliwe bez bezpośredniego zagrożenia życia. Personel medyczny ma obowiązek respektować ta decyzję.
W przypadku pacjentów małoletnich (poniżej 16 lat) zgodę wyraźnie ich przedstawiciel ustawowy (rodzic lub opiekun). Między 16. a 18. rokiem życia wymagana jest zgoda zarówno przedstawiciela ustawowego, jak i samego pacjenta. W stanach nagłych, gdy uzyskanie zgody jest niemożliwe, lekarz może udzielić pomocy bez zgody, ale musi odnotować to w dokumentacji.
Prawo do dokumentacji medycznej
Każdy pacjent ma prawo do wglądu w swoją dokumentację medyczną - historii choroby, kartę leczenia szpitalnego, wyniki badań, opinie specjalistów. Ma również prawo do uzyskania kopii lub wypisów z tej dokumentacji.
Podmiot leczniczy ma obowiązek udostępnić dokumentację bez zbędnej zwłoki - zazwyczaj w ciągu 14 do 30 dni. Za pierwszą kopię dokumentacji w danym roku nie można pobierać opłaty. Za kolejne kopię można pobrać opłatę, ale jej wysokość jest ograniczona przepisami.
Dokumentacja medyczna jest ważna nie tylko ze względów zdrowotnych - jest również kluczowym dowodem w sprawach o błąd medyczny. Jeśli podejrzewasz, że lekarz popełnił błąd, jak najszybciej złożyć wniosek o udostępnienie kompletnej dokumentacji medycznej.
Tajemnica lekarska i poufność
Informacje o stanie zdrowia pacjenta są objęte tajemnica lekarska. Lekarz nie może ujawniać żadnych informacji o pacjencie osobom trzecim bez jego zgody - nawet członkom rodziny. Jedyny wyjątek stanowią sytuację przewidziane prawem: np. konieczność poinformowania organów sanitarnych o chorobie zakaźnej.
Pacjent może jednak wyrazić zgodę na ujawnienie informacji o swoim stanie zdrowia - np. upoważniać wskazana przez siebie osobę do uzyskania informacji od lekarza. Takie upoważnienie powinno być odnotowane w dokumentacji medycznej.
Prawo do odszkodowania za naruszenie praw pacjenta
Naruszenie praw pacjenta nie tylko stanowi podstawę do skargi - może być również podstawa do dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia. Art. 4 ustawy o prawach pacjenta przewiduje, że w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Naruszenie praw pacjenta może być podstawą do roszczeń niezależnie od tego, czy równocześnie doszło do błędu medycznego. Na przykład: wykonanie operacji bez zgody pacjenta stanowi naruszenie jego praw, nawet jeśli operacja powiodła się medycznie i nie spowodowała uszczerbku na zdrowiu.
W przypadku naruszenia praw pacjenta można również złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta, który może wszcząć postępowanie wyjaśniające i nakłaniać podmioty lecznicze do zadośćuczynienia. Jeżeli doszło jednocześnie do błędu medycznego, więcej o dochodzeniu odszkodowania znajdziesz w artykule o odszkodowaniu za błąd medyczny.